การย้ายตัวจากเตียงไปรถเข็น จากรถเข็นไปโถส้วม หรือจากเก้าอี้ไปยืน คือจังหวะที่เกิดอุบัติเหตุมากที่สุดในบ้านของผู้ป่วยอัมพาตครึ่งซีก และเป็นจังหวะที่ผู้ดูแลบาดเจ็บหลังกันมากที่สุดด้วย คู่มือสำหรับครอบครัวผู้ดูแลผู้ป่วยสโตรกของแคนาดาเขียนข้อห้ามไว้สั้นและชัดว่า ห้ามดึงแขนข้างที่อ่อนแรงเด็ดขาด

ข่าวดีคือการย้ายตัวที่ปลอดภัยไม่ได้ต้องใช้แรงมาก แต่ใช้ลำดับที่ถูกและตำแหน่งที่ถูก ถ้าทำถูกวิธี ลูกสาวตัวเล็กก็ช่วยคุณพ่อตัวใหญ่กว่าได้โดยไม่เจ็บตัวทั้งคู่ บทความนี้เรียงให้ตั้งแต่การเตรียมพื้นที่ ลำดับการเคลื่อน จุดที่ห้ามจับ ไปจนถึงวิธีถนอมหลังของคนดูแล

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

  • ห้ามดึงแขนข้างอ่อนแรง และห้ามสอดมือยกใต้รักแร้ ให้ประคองที่ลำตัวหรือใช้เข็มขัดพยุงแทน
  • ย้ายไปทางด้านที่แข็งแรงเสมอ เพราะขาข้างที่ดีจะรับน้ำหนักได้
  • ล็อกเบรกรถเข็นและพับที่พักเท้าทุกครั้งก่อนย้าย เป็นขั้นที่ลืมกันบ่อยที่สุด
  • คนช่วยต้องย่อเข่า หลังตรง และให้ตัวอยู่ใกล้ผู้ป่วยที่สุด ไม่ใช่ก้มหลังยก
  • ถ้าต้องออกแรงจนรู้สึกว่าเอาไม่อยู่ แปลว่าต้องมีคนช่วยเพิ่มหรือต้องใช้อุปกรณ์ ไม่ใช่ฝืนทำคนเดียว

1. เตรียมก่อนย้าย ใช้เวลา 30 วินาทีแต่กันอุบัติเหตุได้มาก

หลายครั้งที่ล้มกันเกิดจากของที่ไม่ได้เตรียม ไม่ใช่จากเทคนิคการย้าย ก่อนเริ่มทุกครั้งให้ไล่ห้าข้อนี้

  1. ล็อกเบรกรถเข็นทั้งสองข้าง และพับที่พักเท้าขึ้นหรือถอดออก
  2. วางรถเข็นให้ชิดเตียงด้านที่แข็งแรง ทำมุมประมาณ 30 ถึง 45 องศา ไม่ใช่ตั้งฉากหรือขนานเป๊ะ
  3. ให้ท่านใส่รองเท้าหุ้มส้นพื้นกันลื่น อย่าย้ายตัวทั้งที่เท้าเปล่าบนพื้นกระเบื้อง
  4. เก็บสายทุกอย่างให้พ้นทาง ทั้งสายน้ำเกลือ สายออกซิเจน สายปัสสาวะ และสายไฟ
  5. บอกท่านว่าจะทำอะไร และนับจังหวะด้วยกัน เพราะการย้ายที่ท่านรู้ตัวและร่วมมือ ใช้แรงน้อยกว่ามาก
นักกายภาพบำบัดสอนลูกสาวย้ายผู้สูงอายุจากเตียงไปรถเข็นที่ล็อกเบรกแล้ว
ล็อกเบรกและพับที่พักเท้าก่อนทุกครั้ง เป็นขั้นที่ลืมกันบ่อยและทำให้ล้มได้ทันที

2. ลำดับการย้ายตัวจากเตียงไปรถเข็น

ขั้นที่หนึ่ง จากนอนเป็นนั่งขอบเตียง

  • ให้ท่านตะแคงไปทางด้านที่แข็งแรงก่อน โดยเราช่วยประคองที่สะบักและสะโพก
  • หย่อนขาทั้งสองข้างลงข้างเตียง พร้อมกับดันลำตัวขึ้นด้วยศอกข้างที่ดี
  • นั่งนิ่งสักครู่ก่อนไปต่อ เพื่อให้ความดันโลหิตปรับตัวและดูว่าท่านเวียนหัวไหม

ขั้นที่สอง เตรียมท่านั่งให้พร้อมลุก

  • เลื่อนก้นให้มาอยู่ขอบเตียง ให้เท้าทั้งสองวางเต็มฝ่าเท้าบนพื้น
  • ขยับเท้าให้อยู่ใต้เข่าเล็กน้อย เพื่อให้แรงส่งขึ้นได้ง่าย
  • ให้มือข้างที่ดีวางบนที่นอนหรือบนไหล่เรา ไม่ใช่ให้เราดึงมือท่านขึ้น

ขั้นที่สาม ลุกและหมุนตัว

  • เราย่อเข่า หลังตรง เข่าของเราประกบเข่าข้างที่อ่อนแรงของท่านไว้กันเข่าทรุด
  • ประคองที่ลำตัวหรือเข็มขัดพยุง แล้วนับ หนึ่ง สอง สาม ให้ลุกพร้อมกัน
  • เมื่อยืนได้มั่นคงแล้วจึงค่อย ๆ หมุนเป็นก้าวสั้น ๆ ไม่ใช่บิดตัวทีเดียว
  • ให้ท่านคลำที่พักแขนรถเข็นก่อนนั่งลง และนั่งลงอย่างควบคุม ไม่ใช่ปล่อยตัวทิ้ง

3. จุดที่ห้ามจับและเหตุผล

ห้ามจับหรือดึงแขนข้างอ่อนแรง

ไหล่ข้างอ่อนแรงมีกล้ามเนื้อยึดไม่แข็งแรงเหมือนเดิม การดึงทำให้ข้อถูกยืดและเกิดอาการปวดเรื้อรัง ซึ่งพบในผู้ป่วยสโตรกประมาณหนึ่งในสาม รายละเอียดอ่านได้ที่ ปวดไหล่ข้างอ่อนแรงหลังสโตรก

ห้ามสอดมือยกใต้รักแร้

ทำให้หัวไหล่ถูกบีบและกดทับเส้นประสาท เป็นท่าที่ดูเหมือนช่วยได้ดีแต่เป็นอันตรายที่สุดท่าหนึ่ง

ห้ามจับที่เสื้อหรือกางเกง

เสื้อผ้าขาดง่ายและไม่ให้แรงพยุงที่แน่นอน ถ้าจำเป็นต้องมีที่จับ ให้ใช้เข็มขัดพยุงที่ออกแบบมาเฉพาะ

ห้ามให้ท่านโอบคอเรา

เพราะถ้าท่านเสียหลัก น้ำหนักทั้งตัวจะลงที่คอของเราทันที ให้ท่านวางมือที่ไหล่หรือเอวของเราแทน

ถ้าท่านช่วยตัวเองได้บ้าง ให้ท่านทำส่วนที่ทำได้เสมอ

การย้ายตัวที่ดีไม่ใช่การที่เรายกท่านทั้งหมด แต่คือการที่ท่านทำเท่าที่ทำได้และเราเติมเฉพาะส่วนที่ขาด วิธีนี้ปลอดภัยกว่าสำหรับทั้งสองฝ่าย และยังเป็นการฝึกไปในตัวทุกวัน

  • บอกให้ท่านดันตัวขึ้นด้วยมือข้างที่ดีเสมอ แทนที่จะรอให้เราดึง
  • นับจังหวะออกเสียงด้วยกันทุกครั้ง เพื่อให้แรงของทั้งคู่ไปพร้อมกัน
  • อย่าเร่งจนท่านไม่ทันได้ออกแรงเอง เพราะถ้าเราทำให้หมด ความสามารถที่เหลืออยู่จะถอยลงเรื่อย ๆ
  • ถ้าวันไหนท่านอ่อนแรงกว่าปกติชัดเจน ให้ลดระดับการช่วยลงชั่วคราวและสังเกตว่ามีสาเหตุอื่นหรือไม่ เช่น นอนไม่พอ ท้องผูก หรือมีไข้

4. ถนอมหลังของคนดูแล

ผู้ดูแลที่ปวดหลังจนทำงานไม่ไหว เป็นสาเหตุที่ทำให้หลายครอบครัวต้องเปลี่ยนแผนการดูแลกลางคัน การป้องกันจึงสำคัญไม่แพ้การดูแลผู้ป่วย

  • ย่อเข่า ไม่ก้มหลัง ใช้กำลังขาแทนกำลังหลังเสมอ
  • อยู่ใกล้ที่สุด ยิ่งตัวเราห่างจากตัวท่าน แรงที่หลังยิ่งมากขึ้นหลายเท่า
  • ไม่บิดลำตัว ให้ขยับเท้าหมุนทั้งตัวแทนการบิดเอว
  • ปรับความสูงเตียง ถ้าเป็นเตียงปรับได้ ให้ปรับสูงระดับสะโพกของคนช่วย
  • รู้ขีดจำกัดของตัวเอง ถ้าต้องเกร็งสุดแรงทุกครั้ง แปลว่าต้องมีคนช่วยเพิ่มหรือใช้อุปกรณ์ ไม่ใช่เรื่องที่ต้องทนไหว
ผู้ดูแลย่อเข่าหลังตรงขณะช่วยผู้สูงอายุลุกจากเก้าอี้ในบ้าน
ย่อเข่า หลังตรง และอยู่ใกล้ที่สุด คือสามข้อที่กันผู้ดูแลบาดเจ็บหลัง

5. ถ้าย้ายเองไม่ไหวแล้ว มีทางเลือกอะไร

ครอบครัวจำนวนมากฝืนย้ายเองต่อไปจนบาดเจ็บ ทั้งที่มีทางเลือกกลางที่ใช้ได้

  • เปลี่ยนอุปกรณ์ เช่น ใช้เตียงปรับระดับไฟฟ้าเพื่อให้ปรับความสูงได้ หรือใช้แผ่นลื่นช่วยเลื่อนตัว
  • เพิ่มคนช่วยเฉพาะช่วงเวลา เช่น จ้างผู้ดูแลเฉพาะช่วงเช้าที่ต้องอาบน้ำและย้ายตัวหลายครั้ง
  • ปรับกิจวัตร เช่น ใช้เก้าอี้นั่งอาบน้ำเพื่อลดจำนวนครั้งที่ต้องย้าย หรือจัดห้องให้เดินทางสั้นลง
  • ให้ผู้เชี่ยวชาญมาสอนที่บ้าน เพราะเทคนิคที่เหมาะกับบ้านแต่ละหลังต่างกันตามความสูงเตียง ขนาดห้อง และกำลังของผู้ดูแล

แนวทางสากลเห็นตรงกันว่าครอบครัวควรได้ฝึกการย้ายตัวกับนักกายภาพบำบัดหรือนักกิจกรรมบำบัด โดยใช้ผู้ป่วยจริง เตียงจริง และอุปกรณ์จริงที่บ้าน ไม่ใช่ดูจากคลิปแล้วลองเอง เพราะรายละเอียดเล็ก ๆ อย่างตำแหน่งเท้าและมุมของรถเข็นเปลี่ยนผลลัพธ์ได้ทั้งหมด

6. การย้ายตัวในจุดอื่นของบ้านที่มักมองข้าม

เข้าห้องน้ำและขึ้นโถส้วม

เป็นจุดที่ลื่นที่สุดและพื้นที่แคบที่สุด ควรจัดให้รถเข็นเข้าชิดโถได้ในด้านที่แข็งแรง มีราวจับให้ท่านใช้มือข้างที่ดี และอย่าให้ท่านยืนรอขณะเราจัดเสื้อผ้า เพราะเป็นช่วงที่เสียหลักบ่อย ถ้าห้องน้ำแคบจนย้ายตัวไม่ปลอดภัย ใช้เก้าอี้นั่งถ่ายข้างเตียงไปก่อนเป็นทางออกที่ยอมรับได้ ไม่ใช่ความพ่ายแพ้

อาบน้ำ

พื้นเปียกบวกสบู่คือจุดที่อันตรายที่สุดในบ้าน ให้ใช้เก้าอี้นั่งอาบน้ำเสมอในช่วงแรก เตรียมของให้ครบก่อนพาเข้าไป และอย่าปล่อยให้ท่านอยู่คนเดียวแม้ชั่วครู่

ขึ้นลงรถยนต์

ให้จอดรถในที่ราบ เปิดประตูสุด ให้ท่านนั่งลงที่เบาะก่อนแล้วค่อยหมุนขาเข้าไป ไม่ใช่ก้าวขาเข้าก่อนแล้วค่อยนั่ง ใช้ถุงพลาสติกลื่นรองที่เบาะช่วยให้หมุนตัวง่ายขึ้นได้ และระวังศีรษะกับกรอบประตูทุกครั้ง

ขึ้นลงบันไดในบ้านสองชั้น

ถ้าจำเป็นต้องขึ้นลงจริง ให้ขึ้นนำด้วยขาข้างที่แข็งแรง และลงนำด้วยขาข้างที่อ่อนแรง โดยมีคนอยู่ด้านล่างเสมอทั้งตอนขึ้นและตอนลง ถ้ายังไม่มั่นคงพอ ควรย้ายที่นอนลงชั้นล่างก่อน อ่านเพิ่มได้ที่ ผู้สูงอายุกับบ้านสองชั้น

7. ข้อผิดพลาดที่ครอบครัวมักทำ

  1. จับมือท่านดึงขึ้น ซึ่งทำร้ายไหล่และทำให้เสียสมดุลทั้งคู่
  2. ลืมล็อกเบรกรถเข็น รถไหลตอนนั่งลงคือสาเหตุการล้มที่พบบ่อยมาก
  3. ย้ายไปทางด้านที่อ่อนแรง ทำให้ท่านไม่มีขาข้างที่ดีไว้รับน้ำหนัก
  4. รีบทำเพราะกลัวท่านเหนื่อย ทั้งที่การทำช้าและมั่นคงใช้แรงน้อยกว่าและปลอดภัยกว่า
  5. ย้ายคนเดียวทั้งที่น้ำหนักเกินกำลัง จนบาดเจ็บทั้งคนดูแลและผู้ป่วย
  6. ไม่บอกท่านก่อน ทำให้ท่านเกร็งต้านโดยไม่ตั้งใจ ซึ่งทำให้ย้ายยากขึ้นมาก

8. เมื่อไรควรให้ทีมมืออาชีพช่วย

  • ผู้ดูแลเริ่มปวดหลัง ปวดไหล่ หรือรู้สึกว่าเอาไม่อยู่
  • ท่านเคยล้มระหว่างย้ายตัวแล้วอย่างน้อยหนึ่งครั้ง
  • ท่านมีน้ำหนักมากกว่าผู้ดูแลอย่างชัดเจน
  • ท่านเกร็งมากหรือควบคุมลำตัวไม่ได้เลย
  • ครอบครัวไม่เคยได้รับการสอนการย้ายตัวมาก่อน
  • ต้องย้ายตัวหลายครั้งต่อวันจนผู้ดูแลไม่มีเวลาพัก

นักกายภาพบำบัดที่บ้านของ KIN สอนเทคนิคการย้ายตัวกับบ้านและอุปกรณ์จริง ครั้งละ 1,800 บาท ครั้งแรกโปรโมชั่น 1,500 บาท ถึง 31 ธันวาคม พ.ศ. 2569 ส่วนครอบครัวที่ต้องการคนช่วยประจำวัน ดูแนวทางจัดกะได้ที่ การจัดกะผู้ดูแลผู้สูงอายุ และถ้ากำลังเลือกอุปกรณ์ ดูได้ที่ คู่มือเช่ารถเข็นและอุปกรณ์

คำถามที่พบบ่อย

ตัวเล็กกว่าผู้ป่วยมาก ย้ายเองได้ไหม

ได้ในหลายกรณี ถ้าใช้เทคนิคถูกและท่านยังช่วยตัวเองได้บ้าง เพราะการย้ายที่ถูกวิธีใช้การถ่ายน้ำหนักมากกว่าการยก แต่ถ้าท่านช่วยไม่ได้เลยและน้ำหนักมาก ควรมีคนช่วยสองคนหรือใช้อุปกรณ์

ควรใช้เข็มขัดพยุงไหม

ช่วยได้มากในคนที่ยังพอยืนได้แต่ทรงตัวไม่ดี เพราะให้ที่จับที่มั่นคงแทนการจับเสื้อหรือแขน ควรให้ผู้เชี่ยวชาญสอนวิธีใส่และวิธีจับที่ถูก

ย้ายตัวตอนกลางคืนต้องระวังอะไรเป็นพิเศษ

แสงสว่างและความง่วงคือสองปัจจัยเสี่ยง ควรเปิดไฟให้พอมองเห็น ปลุกท่านให้ตื่นเต็มที่ก่อนย้าย และอย่ารีบเพราะง่วง ช่วงกลางดึกเป็นเวลาที่เกิดการล้มมากที่สุด

ถ้าท่านเริ่มทรุดลงกลางคัน ต้องทำอย่างไร

อย่าฝืนยกขึ้น ให้ประคองลำตัวและพาลงนั่งกับพื้นอย่างควบคุม แล้วค่อยหาวิธีพยุงขึ้นหรือเรียกคนช่วย การฝืนรับน้ำหนักทั้งตัวมักจบด้วยการล้มทับกันทั้งคู่

มีอุปกรณ์ที่ช่วยให้ย้ายง่ายขึ้นไหม

มีหลายอย่าง เช่น แผ่นลื่นช่วยเลื่อนตัว แผ่นไม้สไลด์ เข็มขัดพยุง และเตียงปรับระดับ แต่ของแต่ละอย่างเหมาะกับระดับความสามารถที่ต่างกัน ควรให้ประเมินก่อนซื้อเพื่อไม่ให้ได้ของที่ใช้ไม่ได้จริง

ต้องสอนผู้ดูแลที่จ้างมาด้วยไหม

ควรสอนเสมอ แม้เป็นผู้ดูแลที่มีประสบการณ์ เพราะบ้านแต่ละหลังและผู้ป่วยแต่ละคนต่างกัน การทำให้ทุกคนในบ้านทำเหมือนกันช่วยลดอุบัติเหตุและทำให้ท่านรู้สึกมั่นใจกว่า

ปรึกษาทีม KIN HomeCare

ถ้าการย้ายตัวแต่ละครั้งกลายเป็นเรื่องที่ทุกคนในบ้านกลัว โทรมาคุยกันได้ ไม่มีค่าใช้จ่ายในการปรึกษา

  • กายภาพบำบัดที่บ้าน โทร 095-767-6307
  • สอบถามบริการดูแลที่บ้านทั่วไป โทร 061-881-9399
  • LINE @KINHOMECARE
  • สิ่งที่ได้จากการปรึกษา: ทีมช่วยประเมินว่าควรสอนเทคนิค ควรเพิ่มอุปกรณ์ หรือควรมีผู้ดูแลช่วยเฉพาะบางช่วงเวลา

ข้อมูลนี้เพื่อความรู้ทั่วไปสำหรับครอบครัว ไม่ใช้แทนคำแนะนำของแพทย์ที่ดูแลคุณพ่อคุณแม่

เรียบเรียงโดยทีม KIN HomeCare · ราคาอ้างอิงเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2569 โปรดยืนยันกับเจ้าหน้าที่ก่อนใช้บริการ