ผู้สูงอายุเบื่ออาหาร หลังกลับจากโรงพยาบาลพบได้บ่อย บางสาเหตุครอบครัวช่วยปรับเบื้องต้นที่บ้านได้ เช่น ยาใหม่ ปากแห้ง ฟันปลอมหลวม การรับรสที่ลดลง ท้องผูก ความปวด ความเหนื่อย หรือมื้ออาหารที่กินคนเดียว แต่หลายกรณีมาจากโรคประจำตัวกำเริบหรือการเจ็บป่วยที่ต้องให้แพทย์ประเมิน วิธีที่ได้ผลคือหาสาเหตุก่อน แล้วจัดมื้อเล็กแต่บ่อย เน้นอาหารคำเล็กแต่ได้พลังงานและโปรตีนสูง เนื้อนุ่มกินง่าย ชั่งน้ำหนักเป็นระยะ และจดบันทึกปริมาณอาหารและน้ำที่ดื่ม ถ้าปรับแล้วไม่ดีขึ้นในไม่กี่วัน น้ำหนักลดต่อเนื่อง กลืนแล้วสำลัก ดื่มน้ำได้น้อยมาก หรือซึมลง ต้องพบแพทย์ ไม่ใช่รอให้ "อยากกินเอง"
ภาพที่หลายบ้านเจอคือ ตอนอยู่โรงพยาบาลคุณแม่ยังพอกินข้าวต้มได้ครึ่งถ้วย พอกลับบ้านกลับกินได้สองสามคำแล้วบอกว่า "อิ่มแล้ว ไม่อร่อย" ลูกทำของโปรดให้ก็ยังเขี่ย ๆ ผ่านไปหนึ่งสัปดาห์เสื้อผ้าเริ่มหลวม แรงก็ไม่กลับมาสักที ลูกทั้งกังวลทั้งหงุดหงิด และไม่รู้ว่าควรรอ ควรบังคับ หรือควรพาไปหาหมอ บทความนี้จะช่วยไล่หาสาเหตุ บอกวิธีจัดมื้อที่ใช้ได้จริง และขีดเส้นให้ชัดว่าเมื่อไรน่าห่วง
สรุปสั้นสำหรับคนรีบ
- เบื่ออาหารหลังป่วยพบได้บ่อย แต่ น้ำหนักลดไม่ใช่เรื่องปกติของวัย ระบบสาธารณสุขอังกฤษ (NHS) ถือว่าน้ำหนักลด 5–10% ขึ้นไปใน 3–6 เดือนเป็นสัญญาณหลักของภาวะขาดสารอาหาร
- หาสาเหตุที่แก้ได้ก่อน ได้แก่ ยา ปากแห้ง ฟันและฟันปลอม การรับรส ท้องผูก ความปวด ความเหนื่อย และบรรยากาศมื้ออาหาร
- จัดมื้อเล็ก 5–6 ครั้งต่อวันแทน 3 มื้อใหญ่ เพิ่มโปรตีนและพลังงานในทุกคำ เลือกเนื้อนุ่มที่ท่านเคี้ยวและกลืนได้ แต่ถ้ากินแทบไม่ได้มาเกิน 5 วัน ให้แพทย์ประเมินก่อนเร่งเพิ่มอาหาร
- ถ้าไอ สำลัก หรือเสียงเปียกหลังกลืน ให้หยุดลองอาหารเนื้อใหม่ และขอให้ผู้เชี่ยวชาญประเมินการกลืน
- อาหารเสริมทางการแพทย์ใช้ได้เมื่อแพทย์หรือนักกำหนดอาหารแนะนำ โดยเฉพาะท่านที่เป็นเบาหวาน โรคไต หรือโรคหัวใจ
- ชั่งน้ำหนักสัปดาห์ละครั้งและจดบันทึกปริมาณอาหารและน้ำที่ดื่ม ถ้าสำลัก กลืนลำบาก ดื่มน้ำได้น้อยมาก ปัสสาวะน้อย หรือซึมลง ให้พบแพทย์โดยเร็ว
1. ผู้สูงอายุเบื่ออาหาร เกิดจากอะไร: 9 สาเหตุที่ตรวจได้ที่บ้าน
ช่วงแรกหลังออกจากโรงพยาบาล ความอยากอาหารลดลงได้จากหลายเรื่องพร้อมกัน และหลายเรื่องแก้ได้ง่ายกว่าที่คิด โรงพยาบาลศิริราชระบุว่าปัญหาฟัน ฟันปลอม การกลืนลำบาก การรับรสและกลิ่นที่ลดลง ความเครียด และการกินคนเดียว ล้วนทำให้ผู้สูงอายุกินได้น้อยลง ให้ใช้รายการนี้ไล่ดูทีละข้อ
- ยา มียาใหม่ ยาที่เพิ่งปรับขนาด หรือกินยาหลายตัวพร้อมกัน ยาบางชนิดทำให้คลื่นไส้ ปากแห้ง รสชาติเปลี่ยน หรือง่วงจนไม่อยากกิน ห้ามหยุดหรือลดยาเอง ให้จดชื่อยาแล้วถามแพทย์หรือเภสัชกร
- ปากแห้ง NHS ระบุว่ายาหลายชนิดและการขาดน้ำทำให้ปากแห้ง เมื่อน้ำลายน้อย อาหารจะเคี้ยวยาก กลืนฝืด และรสชาติจืดลง
- ฟันและฟันปลอม ฟันปลอมที่หลวมหลังน้ำหนักลด แผลในปาก ฝ้าขาว หรือฟันโยก ทำให้กินแล้วเจ็บ ท่านอาจไม่บอกตรง ๆ แต่เลือกกินแค่ของเหลว
- การรับรสและกลิ่นลดลง อาหารที่เคยอร่อยกลายเป็นจืด โดยเฉพาะอาหารที่ต้องจำกัดเค็มตามแพทย์สั่ง
- ท้องผูก หลังนอนนานและขยับน้อย ท้องผูกทำให้แน่นท้อง อิ่มเร็ว และไม่อยากอาหาร
- ความปวด แผลผ่าตัด หลัง หรือข้อ ที่ท่านไม่ได้บ่น แต่ทำให้นั่งกินนาน ๆ ไม่ไหว
- ความเหนื่อย แค่ลุกมานั่งก็หมดแรง พอถึงมื้ออาหารจึงกินได้ไม่กี่คำ
- กิจวัตรเปลี่ยน ตื่นสาย นอนกลางวันนาน กินยาตอนท้องว่าง หรือมื้อตรงกับช่วงที่ท่านง่วง
- บรรยากาศมื้ออาหาร กินคนเดียวบนเตียง วางถาดอาหารไว้แล้วคนในบ้านเดินแยกออกไป หรือมีคนคอยเร่งให้กินให้หมด
สิ่งที่หลายบ้านไม่รู้: เบื่ออาหารเฉียบพลันอาจเป็นหนึ่งในอาการไม่จำเพาะของการติดเชื้อในผู้สูงอายุ ซึ่งบางครั้งไม่มีไข้ชัด แต่เบื่ออาหารอย่างเดียวไม่ได้แปลว่าติดเชื้อ ต้องดูร่วมกับการเปลี่ยนแปลงจากเดิม เช่น ซึมลง สับสน หายใจเร็ว หรือปัสสาวะน้อย ถ้ามีอาการเหล่านี้ร่วมด้วย ให้ปรึกษาแพทย์ก่อนปรับเมนู และหาสาเหตุอื่นไปพร้อมกัน
2. จัดมื้ออย่างไรให้ท่านกินได้มากขึ้น โดยไม่ต้องบังคับ
หลักคือให้แต่ละคำมีพลังงานและโปรตีนมากขึ้น และแบ่งเป็นมื้อเล็กหลายครั้ง แทนที่จะพยายามให้ท่านกินจานใหญ่ให้หมด อาหารจานใหญ่ทำให้ผู้สูงอายุที่ไม่อยากอาหารรู้สึกอึดอัดและไม่อยากกินตั้งแต่แรกเห็น
ก่อนเร่งเพิ่มอาหาร: ถ้าท่านกินแทบไม่ได้หรือกินน้อยมากมาเกิน 5 วัน น้ำหนักลดมาก หรือผอมมาก อย่าเร่งเพิ่มอาหารหรืออาหารเสริมให้เต็มที่ทันทีเอง ให้แพทย์หรือนักกำหนดอาหารประเมินก่อน แนวทางของ NICE สหราชอาณาจักรให้ผู้ที่กินได้น้อยหรือแทบไม่ได้กินเกิน 5 วัน เริ่มเพิ่มอาหารอย่างค่อยเป็นค่อยไปภายใต้การติดตามของทีมแพทย์ เพราะการเพิ่มเร็วเกินไปอาจทำให้เกลือแร่ในเลือดผิดปกติ (refeeding syndrome) ครอบครัวไม่ควรคำนวณอัตราเพิ่มอาหารเอง
มื้อเล็ก บ่อย และตรงเวลาที่ท่านหิว
- แบ่งเป็น 5–6 มื้อเล็กต่อวัน คือ 3 มื้อหลักขนาดเล็ก กับอาหารว่างระหว่างมื้ออีก 2–3 ครั้ง
- ใช้จานและชามใบเล็ก ตักน้อยก่อน หมดแล้วค่อยเติม ความรู้สึกว่า "กินหมดแล้ว" ช่วยให้ท่านมีกำลังใจ
- สังเกตช่วงที่ท่านกินได้มากที่สุด หลายท่านหิวที่สุดตอนเช้า ให้มื้อนั้นเป็นมื้อที่มีโปรตีนมากที่สุด
- ดื่มน้ำระหว่างมื้อมากกว่าระหว่างกิน ถ้าท่านดื่มน้ำเต็มแก้วก่อนกิน มักอิ่มเร็ว ให้จิบน้อย ๆ ตอนกิน แล้วดื่มให้พอระหว่างมื้อ (เว้นแต่แพทย์สั่งจำกัดน้ำ) ถ้าจิบน้ำเปล่าแล้วไอหรือสำลักบ่อย อย่าใช้น้ำช่วยดันอาหารลงคอ ให้ปรึกษาพยาบาลหรือแพทย์เพื่อประเมินการกลืน การปรับความข้นของน้ำต้องทำตามที่ผู้เชี่ยวชาญแนะนำเท่านั้น
อาหารคำเล็กแต่ได้พลังงานและโปรตีนสูง
NHS แนะนำให้ผู้ที่เสี่ยงขาดสารอาหารกินอาหารว่างระหว่างมื้อ ดื่มเครื่องดื่มที่ให้พลังงาน และใช้อาหารที่เสริมสารอาหารเพิ่ม ที่บ้านทำได้ง่าย ๆ เช่น
- ใส่ไข่ลงในข้าวต้มหรือโจ๊ก ใส่เต้าหู้นิ่มหรือเนื้อปลาลงในซุป
- ให้นมหรือนมถั่วเหลืองเป็นอาหารว่าง แทนน้ำเปล่าบางมื้อ
- เลือกเนื้อสัตว์ที่นุ่ม ชุ่มน้ำ และสับละเอียด เช่น ปลานึ่ง ไข่ตุ๋น ไก่สับละเอียดหรือหมูสับที่มีน้ำซุปขลุกขลิก เลี่ยงเนื้อเป็นเส้นแห้งอย่างไก่ฉีก ซึ่งแยกตัวในปากและติดคอได้ง่าย
- ของว่างที่ท่านชอบ ชุ่มชื้น และกินง่าย เช่น ฟักทองนึ่งบด กล้วยสุกหั่นชิ้นเล็ก ผลไม้สุกนิ่ม เลี่ยงขนมปังและของแห้งในท่านที่ปากแห้ง เพราะจับตัวเป็นก้อนเหนียวและกลืนยาก
ไม่ต้องคำนวณแคลอรีหรือโปรตีนเอง ความต้องการของแต่ละท่านไม่เท่ากัน โดยเฉพาะท่านที่เป็นโรคไต เบาหวาน หรือโรคหัวใจ ซึ่งอาจถูกจำกัดโปรตีน น้ำตาล เกลือ หรือน้ำ ให้ถามแพทย์หรือนักกำหนดอาหารว่าท่านควรได้เท่าไร
3. ผู้สูงอายุเบื่ออาหาร กินอะไรดี: เนื้อสัมผัสที่ท่านกินได้
อาหารที่เหมาะกับท่านในช่วงนี้คืออาหารที่ท่านชอบ ที่เคี้ยวและกลืนได้สบาย และอยู่ในขอบเขตที่แพทย์อนุญาต ศิริราชแนะนำให้อาหารผู้สูงอายุมีขนาดชิ้นเล็ก เนื้อนุ่ม เป็นเนื้อเดียวกัน เช่น ซุป โจ๊ก ข้าวต้ม และปรุงด้วยการต้ม นึ่ง ตุ๋น มากกว่าทอด
- หั่นชิ้นเล็ก ต้มหรือตุ๋นให้นุ่ม แต่ยังคงเป็นอาหารที่ท่านจำหน้าตาได้ ข้าวต้มปลาที่คุ้นเคยมักกินได้มากกว่าอาหารปั่นที่ไม่รู้ว่าคืออะไร
- ปรุงรสด้วยกลิ่นแทนความเค็ม ใช้ขิง ตะไคร้ ใบมะกรูด กระเทียมเจียว หรือมะนาว ช่วยให้อาหารมีรสชาติขึ้น โดยไม่เพิ่มเกลือ
- ให้ท่านเลือกเมนู เมนูโปรดในอดีตมักช่วยกระตุ้นความอยากอาหารได้ดี ถามว่า "พรุ่งนี้อยากกินอะไร" แทน "กินอันนี้นะ"
- อุณหภูมิอาหาร บางท่านกินอาหารอุ่นได้ดีกว่าร้อนจัด ลองปรับดู
คำแนะนำเมนูนี้ใช้กับท่านที่ยังกลืนได้ปลอดภัย
อาหารนุ่มไม่ได้แปลว่ากลืนปลอดภัยเสมอ และอาหารที่มีทั้งน้ำและชิ้นอาหารปนกัน เช่น ข้าวต้ม หรือซุปที่มีชิ้นเนื้อ อาจไม่เหมาะกับท่านที่กลืนลำบาก แนวทางของ NICE ระบุว่าผู้ที่มีสัญญาณของภาวะกลืนลำบาก ควรได้รับการประเมินจากบุคลากรที่ฝึกด้านการกลืนโดยเฉพาะ ถ้าท่านไอหรือสำลักก่อน ระหว่าง หรือหลังกลืน เสียงแหบหรือเสียงเปียกหลังกลืน มีอาหารค้างในปาก หรือกลืนเจ็บ ให้หยุดลองอาหารเนื้อใหม่เอง แล้วขอให้แพทย์ พยาบาล หรือนักแก้ไขการพูดประเมินการกลืนก่อน ระดับความละเอียดของอาหารและความข้นของน้ำต้องกำหนดเป็นรายบุคคล
ถ้าท่านเคี้ยวไม่ได้เลย หรือแพทย์ให้อาหารทางสาย การทำอาหารปั่นต้องมีสูตรและวิธีที่ปลอดภัย อ่านได้ที่ สูตรอาหารปั่นผู้ป่วยติดเตียง ส่วนอาหารกับการฟื้นแรงกล้ามเนื้อหลังนอนโรงพยาบาล อ่านต่อได้ที่ ผู้สูงอายุกลับจากโรงพยาบาลแล้วเดินไม่ได้
4. อาหารเสริมทางการแพทย์ ใช้เมื่อไร
เครื่องดื่มหรืออาหารเสริมทางการแพทย์ช่วยได้เมื่อท่านกินอาหารปกติไม่พอ แต่ควรใช้ตามคำแนะนำของแพทย์หรือนักกำหนดอาหาร NHS ระบุว่าถ้าการปรับอาหารยังไม่พอ อาจแนะนำให้เสริมสารอาหาร และควรใช้ตามคำแนะนำของบุคลากรทางการแพทย์เท่านั้น
- ผลิตภัณฑ์มีหลายสูตร บางสูตรไม่เหมาะกับเบาหวานหรือโรคไต การเลือกเองตามโฆษณาอาจทำให้น้ำตาลหรือเกลือแร่ผิดปกติได้
- ให้ใช้ เสริม มื้ออาหาร ไม่ใช่แทนทั้งหมด เว้นแต่แพทย์สั่ง และไม่ควรให้ดื่มทีละมาก ๆ ก่อนมื้อจนท่านอิ่ม
- ถ้าท่านไม่ชอบรสชาติ ลองแช่เย็น หรือแบ่งจิบทีละน้อยตลอดวัน
- ยาหรือวิตามินที่โฆษณาว่าช่วยให้เจริญอาหาร ไม่ควรซื้อให้ท่านกินเอง ให้ถามแพทย์ที่ดูแลก่อนทุกครั้ง
5. ชั่งน้ำหนักและจดสิ่งที่กิน: ตัวเลขที่ทำให้แพทย์ช่วยได้ตรงจุด
การจดง่าย ๆ ทุกวันบอกได้ชัดกว่าความรู้สึกว่า "ช่วงนี้กินน้อย" และทำให้แพทย์ตัดสินใจได้เร็วขึ้นเมื่อพาไปตรวจ
- ชั่งน้ำหนักสัปดาห์ละครั้ง วันเดิม เวลาเดิม ใส่เสื้อผ้าใกล้เคียงกัน ถ้าท่านยืนบนตาชั่งไม่ได้ ให้สังเกตว่าเสื้อผ้า แหวน หรือฟันปลอมหลวมขึ้นไหม
- จดสิ่งที่กินเป็นสัดส่วนของจาน เช่น "ข้าวต้มเช้า ครึ่งถ้วย · นม 1 กล่อง · กลางวันได้ 3 คำ" ไม่ต้องละเอียดถึงกรัม
- จดน้ำที่ดื่มและการขับถ่าย ปัสสาวะออกน้อยลง สีเข้ม หรือไม่ถ่ายหลายวัน เป็นข้อมูลสำคัญ
- จดอาการร่วม คลื่นไส้ อาเจียน ไอขณะกิน เจ็บปาก ง่วงซึม
ตัวอย่างการคำนวณ: ถ้าก่อนป่วยท่านหนัก 60 กิโลกรัม น้ำหนักที่ลดลง 3 กิโลกรัมเท่ากับ 5% ของน้ำหนักตัว NHS ระบุว่าน้ำหนักที่ลดลง 5–10% ขึ้นไปในช่วง 3–6 เดือน เป็นสัญญาณหลักของภาวะขาดสารอาหาร และคนอายุ 65 ปีขึ้นไปมีความเสี่ยงเป็นพิเศษ โดยน้ำหนักลดไม่ใช่ผลที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ของวัย ถ้าน้ำหนักลดโดยไม่ได้ตั้งใจ หรือท่านดูอ่อนแรง เหนื่อยตลอดเวลา ฟื้นตัวช้า ควรพาไปพบแพทย์ ไม่ต้องรอให้ถึงตัวเลขนี้ก่อน
6. เมื่อไรผู้สูงอายุเบื่ออาหารน่าห่วง: แผนตัดสินใจ 3 ระดับ
เบื่ออาหารแต่ยังดื่มน้ำได้ ไม่สำลัก และดีขึ้นทีละน้อย ดูแลต่อที่บ้านได้ แต่ถ้ามีอาการร่วมต่อไปนี้ ต้องให้มืออาชีพประเมิน เบื่ออาหารเป็นอาการไม่จำเพาะ เกิดได้ทั้งจากยา ภาวะขาดน้ำ ท้องผูก โรคเดิม หรือการติดเชื้อ ในผู้สูงอายุที่เปราะบาง การติดเชื้ออาจไม่มีไข้ชัดและมาด้วยเบื่ออาหารร่วมกับสับสนหรือไม่ยอมลุกเดิน ซึ่งญาติดูแล้วเหมือนแค่ "ไม่อยากกิน"
ดูแลต่อที่บ้านได้ · เฝ้าดูใกล้ชิด
- กินได้น้อยกว่าเดิม แต่กินได้ทุกวันและค่อย ๆ มากขึ้น
- ดื่มน้ำได้ ปัสสาวะออกตามปกติ ไม่สำลัก ไม่อาเจียน
- ยังพูดคุยรู้เรื่อง ตื่นตัวเหมือนเดิม และน้ำหนักไม่ลดลงต่อเนื่อง
โทรปรึกษาพยาบาลภายในวันนี้
- กินได้น้อยมากต่อเนื่องหลายวัน หรือน้ำหนักลดลงทุกสัปดาห์
- ไอหรือสำลักขณะกินดื่ม เสียงเปลี่ยนหลังกลืน หรือกลืนเจ็บ
- เริ่มยาใหม่หรือปรับยาแล้วคลื่นไส้ เบื่ออาหาร หรือง่วงมากขึ้น
- ไม่ได้ถ่ายหลายวัน แน่นท้อง หรือเจ็บในปากจนไม่อยากกิน
- กินแทบไม่ได้มาเกิน 5 วัน ให้แพทย์หรือนักกำหนดอาหารประเมินก่อนเร่งเพิ่มอาหารหรืออาหารเสริม
- ท่านที่เป็นเบาหวานแล้วกินได้น้อยลงมาก โดยเฉพาะท่านที่ใช้อินซูลินหรือยาลดน้ำตาล ให้ติดต่อแพทย์วันนี้เรื่องการปรับยา ห้ามปรับยาหรืออินซูลินเอง ระหว่างรอ ให้ตรวจน้ำตาลตามที่แพทย์เคยสั่ง และเฝ้าดูน้ำตาลต่ำ (70 มก./ดล. หรือต่ำกว่า) ซึ่งในผู้สูงอายุอาจไม่ใจสั่นหรือเหงื่อแตกชัด แต่แสดงเป็นสับสน ง่วงซึม พูดช้า หรือพฤติกรรมเปลี่ยน ถ้าน้ำตาลต่ำแต่ยังรู้ตัวและกลืนได้ ให้ทำตามแผนแก้น้ำตาลต่ำที่แพทย์ให้ไว้ ถ้าหมดสติหรือกลืนไม่ได้ ห้ามป้อนทางปาก ให้โทร 1669
ไปโรงพยาบาลหรือโทร 1669 ทันที
สองกลุ่มนี้เร่งด่วนต่างกัน กลุ่มแรกท่านยังรู้สึกตัวดีและหายใจปกติ พาไปโรงพยาบาลได้เลยโดยไม่ต้องรอ กลุ่มที่สองเป็นภาวะคุกคามชีวิต ให้โทร 1669
ไปโรงพยาบาลวันนี้ ไม่ต้องรอ
- ดื่มน้ำแทบไม่ได้ ปัสสาวะออกน้อยมาก ปากแห้งมาก หรืออาเจียนซ้ำจนกินดื่มไม่ได้
- กลืนอะไรไม่ได้เลย
- สำลักขณะกินแล้วตามมาด้วยไข้ ไอมากขึ้น หรือเสมหะมากขึ้น
โทร 1669 ทันที
- ซึมลง ปลุกยาก หรือสับสนขึ้นมาใหม่
- อาหารติดคอจนหายใจไม่ได้ พูดไม่มีเสียง หรือสำลักแล้วหอบเหนื่อย
- หายใจเร็ว เหนื่อยหอบ หรือเจ็บหน้าอก
- หน้าเบี้ยว พูดไม่ชัด แขนขาอ่อนแรงครึ่งซีก
ถ้าท่านเบื่ออาหารร่วมกับมีไข้ ซึมลง หรือปัสสาวะผิดปกติ ให้ดูเรื่องกลิ่นและสัญญาณติดเชื้อในห้องท่านประกอบด้วย ที่ ผู้ป่วยติดเตียงมีกลิ่นเหม็น ไล่หาต้นเหตุและสัญญาณติดเชื้อ
7. สิ่งที่ลูกควรพูดและไม่ควรพูดตอนมื้ออาหาร
มื้ออาหารที่สบายใจช่วยให้ท่านกินได้มากกว่ามื้อที่ถูกเร่ง คำพูดที่ตั้งใจดีหลายประโยคกลับทำให้ท่านรู้สึกกดดัน
ประโยคที่ช่วย
- "วันนี้มีปลานึ่งกับไข่ตุ๋น แม่อยากเริ่มอันไหนก่อน"
- "กินได้เท่าที่ไหวนะ เดี๋ยวบ่ายค่อยกินอีก"
- "พรุ่งนี้อยากให้ทำอะไรให้กิน"
- นั่งกินด้วยกัน คุยเรื่องอื่นที่ท่านสนใจ เช่น หลาน ข่าว ละครที่ชอบ
ประโยคที่ควรเลี่ยง
- "ต้องกินให้หมดนะ ไม่งั้นไม่หาย" ทำให้มื้ออาหารกลายเป็นการสอบ
- "ลูกอุตส่าห์ทำมาให้ ไม่กินลูกเสียใจ" ทำให้ท่านรู้สึกผิดจนกินไม่ลง
- "ดูสิ ผอมลงเยอะแล้ว" ท่านรู้ตัวอยู่แล้ว การพูดย้ำทำให้ท่านกังวลมากขึ้น
- การนับคำหรือยืนเฝ้าข้างเตียงตลอดมื้อ
ถ้าท่านไม่อยากกินร่วมกับหดหู่ เบื่อแม้แต่สิ่งที่เคยชอบ เกือบทั้งวันทุกวันนานกว่า 2 สัปดาห์ หรือพูดว่าไม่อยากอยู่ ควรให้แพทย์ประเมินเรื่องอารมณ์ด้วย เพราะภาวะซึมเศร้าก็ทำให้เบื่ออาหารได้ KIN มี บริการปรึกษาแพทย์ด้านสุขภาพจิต แบบออนไลน์ และปรึกษาสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ของกรมสุขภาพจิตได้ฟรีตลอด 24 ชั่วโมง ถ้าท่านพูดถึงการทำร้ายตัวเองและมีอันตรายเฉพาะหน้า ให้โทร 1669
ข้อผิดพลาดที่ครอบครัวมักทำ
- คิดว่า "แก่แล้วก็กินน้อยเป็นธรรมดา" น้ำหนักลดไม่ใช่เรื่องปกติของวัย ให้ชั่งน้ำหนักและจดไว้ ถ้าลดต่อเนื่องให้พบแพทย์
- เปลี่ยนเมนูไปเรื่อย ๆ โดยไม่หาสาเหตุ ถ้าท่านไม่กินเพราะเจ็บปากหรือกลืนลำบาก เมนูใหม่ก็ไม่ช่วย ให้ดูช่องปาก การกลืน และยาก่อน
- ซื้ออาหารเสริม วิตามิน หรือยาเจริญอาหารมาให้เอง บางสูตรไม่เหมาะกับโรคประจำตัว และยาเจริญอาหารบางชนิดมีผลข้างเคียง ให้ถามแพทย์หรือนักกำหนดอาหารก่อน
- ให้ดื่มน้ำหรือนมเต็มแก้วก่อนมื้อ ท่านอิ่มก่อนได้กินอาหารหลัก ให้จิบระหว่างมื้อแทน
- บังคับป้อนตอนท่านง่วงหรือนอนราบ เสี่ยงสำลัก ให้ท่านตื่นเต็มที่และนั่งหลังตรงทุกครั้งที่กิน
- วางถาดไว้แล้วเดินออก หลายท่านกินคนเดียวได้น้อยกว่ากินกับคนในบ้าน นั่งเป็นเพื่อนแม้ไม่ได้กินด้วย
เมื่อไรควรให้ทีมมืออาชีพช่วย
ถ้าครอบครัวไม่มีใครอยู่บ้านช่วงกลางวันเพื่อแบ่งมื้อเล็กให้ท่านทุก 2–3 ชั่วโมง หรืออยากให้มีคนประเมินอาการและรายการยาอย่างเป็นระบบ ทีมมืออาชีพช่วยแบ่งภาระได้ ทั้งนี้ความสามารถในการรับประทานอาหารที่ดีขึ้นของแต่ละท่านขึ้นอยู่กับโรคและสภาพร่างกาย ไม่มีใครรับปากได้ว่าท่านจะกลับมากินได้เท่าเดิมเมื่อไร
- นักบริบาลดูแลผู้สูงอายุที่บ้าน เตรียมและป้อนอาหารมื้อเล็กตามเวลา จัดท่านั่งให้ปลอดภัย ป้อนยาตามที่แพทย์สั่งและที่ครอบครัวหรือพยาบาลจัดเตรียมไว้ ดูแลความสะอาดช่องปาก และบันทึกปริมาณอาหาร น้ำดื่ม และการขับถ่ายให้ครอบครัวทุกวัน กะ 12 ชั่วโมง 1,800 บาทต่อวัน (ขั้นต่ำ 3 วัน) รายสัปดาห์ 12,000 บาท ดูที่ บริการนักบริบาลดูแลผู้สูงอายุที่บ้าน
- โปรฯ "กลับบ้านพร้อมดูแล" จ้างนักบริบาลรายเดือน กะ 12 ชั่วโมง 30,000 บาท หรือกะ 24 ชั่วโมง 36,000 บาท แถมพยาบาลวิชาชีพเยี่ยมบ้าน 1 ครั้งภายใน 3 วันแรก เพื่อประเมินอาการและวางแผนการดูแลเป็นเอกสาร เฉพาะกรุงเทพฯ และปริมณฑล ทำสัญญาได้ถึง 31 ธันวาคม 2569
- พยาบาลวิชาชีพเยี่ยมบ้าน ช่วยดูสาเหตุทางกายเบื้องต้น เช่น น้ำ การขับถ่าย ช่องปาก การกลืน และรายการยา แล้วประสานกับแพทย์ที่ดูแล 1,800 บาทต่อครั้ง ดูที่ บริการพยาบาลที่บ้าน
การจัดยาหลายตัวให้ถูกเวลาก็ช่วยเรื่องคลื่นไส้และกินยาตอนท้องว่างได้ อ่านวิธีจัดได้ที่ ระบบจัดยาผู้สูงอายุที่บ้าน
คำถามที่พบบ่อย
ผู้สูงอายุเบื่ออาหาร ทำไงดี
เริ่มจากหาสาเหตุ ดูยาใหม่ ช่องปาก ฟันปลอม ปากแห้ง ท้องผูก และความปวด แล้วแบ่งเป็นมื้อเล็ก 5–6 ครั้งต่อวัน เพิ่มไข่ ปลา เต้าหู้ หรือนมในอาหารที่ท่านชอบ นั่งกินด้วยกัน และชั่งน้ำหนักสัปดาห์ละครั้ง ถ้าน้ำหนักลดต่อเนื่องให้พบแพทย์
ผู้สูงอายุเบื่ออาหาร เกิดจากอะไร
เกิดได้จากหลายสาเหตุ เช่น ยา ปากแห้ง ฟันหรือฟันปลอมมีปัญหา การรับรสลดลง กลืนลำบาก ท้องผูก ความปวด ความเหนื่อยหลังป่วย การกินคนเดียว โรคเดิมกำเริบ และการติดเชื้อ ซึ่งในผู้สูงอายุอาจไม่มีไข้ชัด ภาวะซึมเศร้าก็เป็นสาเหตุได้ ถ้าปรับที่บ้านแล้วไม่ดีขึ้นในไม่กี่วัน ให้แพทย์ประเมิน
ผู้สูงอายุเบื่ออาหาร กินอะไรดี
สำหรับท่านที่กลืนได้ปลอดภัย กินอาหารที่ท่านชอบ เนื้อนุ่ม ชิ้นเล็ก ชุ่มน้ำ เช่น ข้าวต้มปลา โจ๊กใส่ไข่ ไข่ตุ๋น เต้าหู้นิ่ม ปลานึ่ง ผลไม้สุกนิ่ม และนมเป็นอาหารว่าง ภายใต้ข้อจำกัดอาหารที่แพทย์สั่ง ถ้ามีโรคไต เบาหวาน หรือโรคหัวใจ ให้ถามนักกำหนดอาหาร ถ้าไอหรือสำลักเวลากิน ให้ประเมินการกลืนก่อนเลือกเมนู
ผู้สูงอายุเบื่ออาหาร ไม่มีแรง ต้องทำอย่างไร
ให้ดื่มน้ำให้พอ แบ่งมื้อเล็กที่มีโปรตีน และขยับร่างกายทีละน้อยทุกวัน ถ้าอ่อนแรงมากขึ้น ซึมลง ดื่มน้ำได้น้อย หรือน้ำหนักลดต่อเนื่อง ให้พบแพทย์ เพราะอาจมีการติดเชื้อ ภาวะขาดน้ำ หรือภาวะขาดสารอาหาร
ผู้สูงอายุน้ำหนักลดหรือกินแทบไม่ได้ แค่ไหนถึงน่าห่วง
NHS ถือว่าน้ำหนักลด 5–10% ขึ้นไปในช่วง 3–6 เดือนเป็นสัญญาณหลักของภาวะขาดสารอาหาร เช่น จาก 60 กิโลกรัม ลดลง 3 กิโลกรัมคือ 5% แต่ถ้าน้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจหลังป่วย ควรปรึกษาแพทย์โดยไม่ต้องรอถึงตัวเลขนี้ ถ้ากินแทบไม่ได้มาเกิน 5 วัน ห้ามเร่งเพิ่มอาหารหรืออาหารเสริมให้เต็มที่เอง ให้แพทย์หรือนักกำหนดอาหารประเมินก่อน รวมถึงตัดสินว่าจำเป็นต้องให้อาหารทางสายหรือไม่ ซึ่งเป็นเรื่องที่แพทย์ตัดสินร่วมกับครอบครัว
ผู้สูงอายุเบื่ออาหาร ควรให้กินอาหารเสริมทางการแพทย์ วิตามิน หรือยาเจริญอาหารไหม
อาหารเสริมทางการแพทย์ใช้ได้เมื่อแพทย์หรือนักกำหนดอาหารแนะนำ เพราะมีหลายสูตร บางสูตรไม่เหมาะกับเบาหวานหรือโรคไต ให้ชงตามฉลากหรือตามที่นักกำหนดอาหารบอก ใช้เสริมมื้ออาหาร แบ่งจิบระหว่างวัน และไม่ให้ดื่มทีละมากก่อนมื้อ ส่วนวิตามินและยาเจริญอาหาร ไม่ควรซื้อให้กินเอง ให้แพทย์ตรวจและสั่งเท่านั้น
ผู้สูงอายุไอ สำลัก หรือเสียงเปลี่ยนหลังกิน ควรทำอย่างไร
หยุดป้อนมื้อนั้นก่อน ให้ท่านนั่งตัวตรงและไอออกเอง อย่าบังคับป้อนต่อ และอย่าใช้น้ำดันอาหารลงคอ แล้วติดต่อพยาบาลหรือแพทย์ภายในวันนี้เพื่อขอประเมินการกลืน ระหว่างรอ อย่าลองเปลี่ยนเนื้ออาหารหรือความข้นของน้ำเอง ถ้าอาหารติดคอจนหายใจไม่ได้ หรือสำลักแล้วหอบเหนื่อย ให้โทร 1669
ปรึกษาทีม KIN HomeCare
ถ้าคุณพ่อคุณแม่เพิ่งกลับจากโรงพยาบาลแล้วกินได้น้อยลงเรื่อย ๆ และครอบครัวไม่มีเวลาอยู่ดูแลทุกมื้อ โทรมาเล่าให้ทีมฟังได้ ส่งสมุดจดการกินหรือรายการยามาทาง LINE ก็ได้ ทีมจะช่วยคิดว่าควรเริ่มจากนักบริบาล พยาบาลเยี่ยมบ้าน หรือควรพาไปพบแพทย์ก่อน
- นักบริบาล พยาบาลเยี่ยมบ้าน และบริการอื่น โทร 061-881-9399
- LINE @KINHOMECARE
- ประเมินราคานักบริบาลหรือพยาบาลด้วยตัวเองได้ที่ แบบฟอร์มขอใช้บริการ
- ปรึกษาฟรี ทีมช่วยประเมินว่าควรใช้บริการแบบไหน ให้บริการดูแลถึงบ้านทั่วประเทศ (ค่าเดินทางตามพื้นที่ เจ้าหน้าที่แจ้งก่อนยืนยันงาน)
ข้อมูลนี้เพื่อความรู้ทั่วไปสำหรับครอบครัว ไม่ใช้แทนคำแนะนำของแพทย์ที่ดูแลคุณพ่อคุณแม่
เขียนโดย พว.อรฤทัย บุญตวง (ว.5311192883) · ตรวจทานโดย พญ.กมลฉัตร โชคถนอมทรัพย์ (ว.40854) · ราคาอ้างอิงเดือนตุลาคม พ.ศ. 2569 โปรดยืนยันกับเจ้าหน้าที่ก่อนใช้บริการ
