ฝุ่น PM2.5 กับผู้สูงอายุ เป็นเรื่องที่ต้องจริงจังกว่าคนทั่วไป เพราะกรมควบคุมมลพิษจัดผู้สูงอายุ ผู้มีโรคหัวใจและหลอดเลือด และผู้มีโรคระบบทางเดินหายใจไว้ใน "ประชาชนกลุ่มเสี่ยง" ที่ได้รับผลกระทบจากฝุ่นมากกว่าคนอื่น ส่วนผู้ป่วยติดเตียงแม้ไม่ได้ออกจากบ้าน ฝุ่นก็ลอดเข้ามาในห้องได้ แนวทางที่ทำได้ทันทีคือ ดูค่าฝุ่นทุกเช้าจากแอปหรือเว็บ Air4Thai ของกรมควบคุมมลพิษ ตั้งแต่สีเหลือง (PM2.5 25.1–37.5 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร) ให้เริ่มปิดห้องที่ท่านอยู่ให้เป็นห้องปลอดฝุ่นและเปิดเครื่องฟอกอากาศที่ขนาดพอดีกับห้อง ถ้าเกิน 37.5 (สีส้ม) ให้ลดเวลาออกนอกบ้าน และสังเกตอาการไอ หอบ แน่นหน้าอก ถ้าเจ็บหน้าอกหรือหายใจไม่ไหว โทร 1669 ทันที
หลายบ้านเจอสถานการณ์คล้ายกัน คุณพ่อนอนติดเตียงอยู่ในห้องที่เปิดหน้าต่างรับลมทั้งวันเพราะกลัวห้องอับ ช่วงที่ฟ้าขมุกขมัว ท่านเริ่มไอบ่อยขึ้น เสมหะมากขึ้น นอนไม่ค่อยหลับ ลูกเปิดเครื่องผลิตออกซิเจนให้นานขึ้นเพราะคิดว่าจะช่วยให้อากาศดีขึ้น บทความนี้จะอธิบายว่าทำไมผู้สูงอายุและท่านที่ติดเตียงเสี่ยงกว่า ดูค่าฝุ่นให้ถูกอย่างไร จัดห้องปลอดฝุ่นที่บ้านแบบทำได้จริง เลือกและวางเครื่องฟอกอากาศอย่างไร ดูแลท่านที่เจาะคอหรือใช้ออกซิเจนอย่างไร และทำไมเครื่องผลิตออกซิเจนไม่ใช่เครื่องฟอกอากาศ
สรุปสั้นสำหรับคนรีบ
- ผู้สูงอายุ ผู้มีโรคหัวใจ โรคปอด และท่านที่ติดเตียง อยู่ในกลุ่มเสี่ยงจากฝุ่น PM2.5 แม้อยู่ในบ้าน ฝุ่นจากข้างนอกก็เข้ามาได้ และยังมีฝุ่นจากในบ้าน เช่น ธูป ยากันยุง ควันบุหรี่ การทอดอาหาร
- ดูค่าฝุ่นจาก Air4Thai ของกรมควบคุมมลพิษ ค่ามาตรฐาน PM2.5 เฉลี่ย 24 ชั่วโมงของไทยไม่ควรเกิน 37.5 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร ตั้งแต่สีเหลืองขึ้นไป กลุ่มเสี่ยงควรเริ่มระวัง
- ห้องปลอดฝุ่นทำได้เอง: เลือกห้องที่มีช่องเปิดน้อย ปิดประตูหน้าต่าง อุดรอยรั่ว ใช้เครื่องฟอกอากาศ ถูพื้นด้วยผ้าชุบน้ำ และถอดรองเท้าก่อนเข้าห้อง
- เลือกเครื่องฟอกอากาศที่ค่า CADR พอสำหรับขนาดห้อง มีแผ่นกรอง HEPA เลี่ยงเครื่องที่ตั้งใจปล่อยโอโซน และเปลี่ยนไส้กรองตามคู่มือ
- เครื่องผลิตออกซิเจนไม่ได้ฟอกอากาศในห้อง ใช้ตามที่แพทย์สั่งเท่านั้น ห้ามเพิ่มอัตราไหลเองเพราะฝุ่นเยอะ ท่านที่เจาะคอ ห้ามเอาหน้ากากปิดช่องเจาะคอ ให้ถามทีมโรงพยาบาล
- ไอบ่อย หายใจมีเสียงวี้ด แน่นหน้าอก ใจสั่น ให้ปรึกษาแพทย์หรือพยาบาล ถ้าเจ็บหน้าอก หอบจนพูดไม่ได้ หรือริมฝีปากเขียวคล้ำ โทร 1669
1. ทำไมฝุ่น PM2.5 อันตรายกับผู้สูงอายุและผู้ป่วยติดเตียงมากกว่าคนทั่วไป
สาเหตุสำคัญคือ ร่างกายของผู้สูงอายุมีกำลังสำรองลดลง และหลายท่านมีโรคหัวใจหรือโรคปอดอยู่แล้ว องค์การอนามัยโลก (WHO) ระบุว่าฝุ่นละอองขนาดเล็กเป็นสาเหตุของโรคหัวใจและหลอดเลือด โรคระบบทางเดินหายใจ และมะเร็ง และจัดผู้สูงอายุเป็นกลุ่มที่เสี่ยงกว่าคนทั่วไป กรมควบคุมมลพิษก็นิยาม "ประชาชนกลุ่มเสี่ยง" ไว้ว่ารวมผู้สูงอายุมากกว่า 60 ปีขึ้นไป ผู้มีโรคระบบหัวใจและหลอดเลือด และโรคระบบทางเดินหายใจ
ท่านที่ติดเตียงยังมีปัจจัยที่เพิ่มความเสี่ยงอีกหลายประการ
- อยู่ในห้องเดียวเกือบตลอดวัน ถ้าห้องนั้นฝุ่นเข้าได้ง่าย ท่านก็ได้รับฝุ่นทั้งวันทั้งคืน ต่างจากคนที่ออกไปทำงานแล้วกลับมา
- ไอขับเสมหะได้ไม่แรง เมื่อทางเดินหายใจระคายเคือง เสมหะเพิ่มขึ้น แต่ท่านขากเสมหะออกเองได้ยาก
- บอกอาการไม่ได้ หลายท่านพูดไม่ได้ หรือมีภาวะสมองเสื่อม ครอบครัวจึงต้องสังเกตเองจากการหายใจ การกิน และการนอน
- ใส่หน้ากากไม่ได้ ท่านที่นอนตลอด หายใจลำบาก หรือเจาะคอ ใช้หน้ากากแบบคนทั่วไปไม่ได้ ห้องที่ท่านอยู่จึงต้องเป็นด่านป้องกันหลักแทน
อีกเรื่องที่หลายบ้านไม่รู้คือ ฝุ่นในบ้านไม่ได้มาจากข้างนอกอย่างเดียว WHO ระบุแหล่งฝุ่นในอาคาร เช่น การทำอาหาร การสูบบุหรี่ และการจุดธูป บ้านไทยหลายหลังมีทั้งธูปหน้าหิ้งพระ ยากันยุงแบบขด และครัวที่ผัดทอดเปิดโล่งติดห้องนั่งเล่น ซึ่งเพิ่มฝุ่นได้แม้วันที่ข้างนอกอากาศดี
2. ดูค่าฝุ่นจากที่ไหน และค่าฝุ่นเท่าไรถึงอันตราย
แหล่งทางการคือ Air4Thai ของกรมควบคุมมลพิษ มีทั้งเว็บไซต์และแอปชื่อ Air4Thai แสดงค่าจากสถานีตรวจวัดทั่วประเทศ ให้เลือกสถานีที่ใกล้บ้านที่สุด และดูทุกเช้าก่อนวางแผนวันนั้น
ข้อมูล ณ ตุลาคม 2569 จาก Air4Thai ค่ามาตรฐาน PM2.5 ของไทย เฉลี่ย 24 ชั่วโมงไม่ควรเกิน 37.5 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร และเฉลี่ยรายปีไม่ควรเกิน 15 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร ดัชนีคุณภาพอากาศของไทยแบ่งเป็น 5 สี เทียบกับค่า PM2.5 เฉลี่ย 24 ชั่วโมงได้ดังนี้
- สีฟ้า (ดีมาก) 0–15.0 ทุกคนใช้ชีวิตได้ตามปกติ
- สีเขียว (ดี) 15.1–25.0 กลุ่มเสี่ยงควรสังเกตอาการผิดปกติ
- สีเหลือง (ปานกลาง) 25.1–37.5 ใกล้ถึงค่ามาตรฐาน กลุ่มเสี่ยงควรใส่หน้ากากป้องกัน PM2.5 ทุกครั้งที่ออกนอกอาคาร ลดกิจกรรมกลางแจ้งที่ใช้แรงมาก และถ้ามีอาการผิดปกติให้รีบปรึกษาแพทย์
- สีส้ม (เริ่มมีผลกระทบต่อสุขภาพ) 37.6–75.0 เกินค่ามาตรฐาน กลุ่มเสี่ยงควรหลีกเลี่ยงกิจกรรมกลางแจ้งที่ใช้แรงมาก ใส่หน้ากากเมื่อออกนอกบ้าน และปฏิบัติตามคำแนะนำของแพทย์
- สีแดง (มีผลกระทบต่อสุขภาพ) ตั้งแต่ 75.1 ขึ้นไป ทุกคนควรหลีกเลี่ยงกิจกรรมกลางแจ้ง ผู้มีโรคประจำตัวควรอยู่ในพื้นที่ปลอดภัยจากมลพิษ เตรียมยาและอุปกรณ์ที่จำเป็นให้พร้อม และทำตามคำแนะนำของแพทย์อย่างเคร่งครัด
กรมอนามัยแนะนำในทำนองเดียวกันว่า ค่า PM2.5 เกิน 37.5 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร ให้ลดกิจกรรมกลางแจ้ง และถ้าเกิน 75 ให้อยู่ในห้องปลอดฝุ่นเป็นหลัก
จุดที่คนมักสับสน: ตัวเลข AQI กับค่า PM2.5 เป็นคนละตัวเลขกัน ให้ดูที่ "สี" และค่า PM2.5 หน่วยไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตรประกอบกัน ไม่ใช่ดูตัวเลขใหญ่ตัวเดียว
สำหรับผู้สูงอายุ ท่านที่ติดเตียง และท่านที่มีโรคหัวใจหรือโรคปอด ไม่ต้องรอถึงสีส้มจึงเริ่มป้องกัน ตั้งแต่สีเหลืองก็ควรปิดห้องและเปิดเครื่องฟอกอากาศได้แล้ว
3. จัดห้องปลอดฝุ่นให้ผู้สูงอายุที่บ้าน ทำเองได้ใน 6 ขั้นตอน
ห้องปลอดฝุ่นไม่จำเป็นต้องรีโนเวตบ้าน กรมอนามัยแนะนำขั้นตอนพื้นฐานไว้ ซึ่งครอบครัวทำเองได้ในวันเดียว โดยเลือกห้องที่ท่านใช้เวลามากที่สุด ซึ่งสำหรับท่านที่ติดเตียงก็คือห้องนอนของท่าน
- เลือกห้อง ห้องที่ห่างจากแหล่งฝุ่น เช่น ไม่ติดถนนหรือครัว และมีช่องว่างตามประตูหน้าต่างน้อย
- ปิดประตูหน้าต่างให้มิดชิด ในวันที่ค่าฝุ่นสูง
- ตรวจและอุดรอยรั่ว ตามขอบประตู หน้าต่าง และช่องลมจากภายนอก ด้วยเทปกาวหรือผ้า ม้วนผ้าขนหนูวางที่ใต้ประตูช่วยได้มาก
- เลือกระบบอากาศ ใช้เครื่องฟอกอากาศ ระบบเติมอากาศที่มีแผ่นกรอง หรือใช้ทั้งสองอย่างร่วมกัน รายละเอียดการเลือกเครื่องอยู่ในหัวข้อ 4
- ทำความสะอาดด้วยผ้าชุบน้ำ เช็ดพื้นและเฟอร์นิเจอร์ด้วยผ้าชุบน้ำบิดหมาดแทนการกวาด ซึ่งทำให้ฝุ่นฟุ้ง
- ลดฝุ่นที่ตามคนเข้าห้อง ถอดรองเท้าก่อนเข้า และลดการเปิดปิดประตูโดยไม่จำเป็น
นอกจาก 6 ข้อนี้ สิ่งที่บ้านที่มีผู้สูงอายุควรเพิ่มคือ
- งดแหล่งฝุ่นในห้องและใกล้ห้อง ไม่จุดธูป ไม่จุดยากันยุงแบบขด ไม่สูบบุหรี่ในบ้าน ปิดประตูครัวตอนผัดทอด ถ้ากันยุงให้ใช้มุ้งหรือวิธีที่ไม่มีควัน
- เปลี่ยนผ้าปูและซักผ้าม่าน บ่อยขึ้นในช่วงฝุ่นสูง
- อย่าปิดตายตลอดทั้งฤดู WHO ระบุว่าการปิดห้องสนิท เช่น ปิดหน้าต่างตลอด อาจทำให้คาร์บอนไดออกไซด์สะสมในห้อง ช่วงที่ค่าฝุ่นข้างนอกลดลงเป็นสีฟ้าหรือเขียว ให้เปิดหน้าต่างระบายอากาศเป็นช่วง ๆ แล้วปิดอีกครั้งเมื่อฝุ่นกลับมาสูง
- ห้องแอร์ก็ยังต้องจัดเป็นห้องปลอดฝุ่น อย่าคิดว่าเปิดแอร์แล้วฝุ่นหายเอง ในวันที่ฝุ่นสูงให้ปิดรอยรั่วและใช้เครื่องฟอกอากาศร่วมด้วย และล้างแผ่นกรองแอร์ตามรอบ
4. เลือกและวางเครื่องฟอกอากาศสำหรับผู้สูงอายุอย่างไร
คำตอบสั้นคือ ให้ดูขนาดห้องก่อนดูยี่ห้อ สำนักงานปกป้องสิ่งแวดล้อมสหรัฐฯ (EPA) แนะนำให้เลือกเครื่องที่ ค่า CADR (อัตราการส่งอากาศสะอาด) มากพอสำหรับขนาดห้อง โดยวัดความกว้างคูณความยาวของห้องที่จะใช้ แล้วเทียบกับขนาดห้องสูงสุดที่ระบุบนกล่องเครื่อง ส่วนกรมอนามัยแนะนำให้ค่า CADR มากกว่า 3 เท่าของปริมาตรห้อง (กว้าง × ยาว × สูง) ดูค่านี้ได้จากกล่องหรือคู่มือ และเทียบหน่วยให้ตรงกัน ถ้าไม่แน่ใจให้ถามผู้ขาย เครื่องที่ค่า CADR สูงมักใช้แผ่นกรองชนิด HEPA และควรดูเครื่องหมายมาตรฐาน มอก. ประกอบ
หลักเลือกและใช้งานที่ใช้ได้กับทุกยี่ห้อ
- ขนาดพอดีห้อง เครื่องเล็กเกินห้องจะกรองไม่ทัน ถ้างบจำกัด เลือกเครื่องที่เหมาะกับห้องนอนของท่านเพียงห้องเดียวดีกว่าเครื่องเล็กหลายเครื่องกระจายทั้งบ้าน
- เลี่ยงเครื่องที่ตั้งใจปล่อยโอโซน EPA ระบุว่าโอโซนระคายเคืองปอด และ WHO เตือนเรื่องโอโซนจากเครื่องกรองแบบไฟฟ้าสถิตบางชนิด ถ้าไม่แน่ใจว่าเครื่องปล่อยโอโซนหรือไม่ ให้ถามผู้ขายก่อนซื้อ
- วางในห้องที่ท่านอยู่ ไม่ชิดผ้าม่านหรือของที่บังทางลม
- เปิดแรงขึ้นและนานขึ้นในวันฝุ่นสูง EPA ระบุว่ายิ่งเปิดพัดลมแรงและเปิดนาน อากาศก็ผ่านการกรองมากขึ้น ถ้าท่านรำคาญเสียงตอนนอน ให้เปิดแรงช่วงกลางวันแล้วลดระดับตอนกลางคืน
- ไส้กรองต้องเปลี่ยนตามรอบ ไส้กรองที่อุดตันทำงานได้ไม่ดี ให้ทำตามคู่มือของเครื่อง ข่าวของกรมอนามัยแนะนำให้ตรวจเป็นประจำและเปลี่ยนประมาณทุก 6 เดือน ช่วงที่ฝุ่นหนักอาจต้องเปลี่ยนเร็วกว่านั้น
ควรคาดหวังแค่ไหน WHO ระบุว่าเครื่องกรองอากาศแบบพกพาที่ใช้ในบ้านจริงลดฝุ่น PM2.5 ในอาคารได้ราวร้อยละ 40–82 ขึ้นกับเครื่อง ขนาดห้อง และการปิดห้อง ตัวเลขนี้คือการลด ความเข้มข้นของฝุ่นในห้อง ไม่ใช่การลดอาการหรือโรคลงตามสัดส่วนเดียวกัน และ WHO ยังระบุว่าผลในการใช้งานจริงยังไม่ชัดพอจะแนะนำเป็นมาตรการสาธารณสุขทั่วไป ในทางปฏิบัติ เครื่องฟอกอากาศจึงช่วยได้มากขึ้นเมื่อใช้คู่กับห้องที่ปิดรอยรั่วแล้ว ไม่ใช่วางเครื่องในห้องที่เปิดหน้าต่างไว้
5. หน้ากาก N95 กับผู้สูงอายุ และผู้สูงอายุติดเตียงที่ใส่หน้ากากไม่ได้
หน้ากากใช้เมื่อท่าน ต้องออกนอกบ้าน ในวันที่ค่าฝุ่นสูง เช่น ไปตามนัดแพทย์ ไม่ใช่สิ่งที่ต้องใส่ทั้งวันในห้องที่จัดเป็นห้องปลอดฝุ่นแล้ว กรมอนามัยแนะนำให้ใส่หน้ากากที่พอดีกับใบหน้า และเปลี่ยนทันทีถ้าหน้ากากเปลี่ยนสีหรือฉีกขาด ส่วนกรณีค่าฝุ่นเกิน 75 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร แนะนำหน้ากาก N95 เมื่อจำเป็นต้องออกนอกบ้าน ทั้งนี้กรมอนามัยระบุว่าผู้สูงอายุและผู้มีโรคประจำตัวอาจเลือกใช้หน้ากากอนามัยแทนหน้ากาก N95 ได้
ข้อควรระวังสำหรับผู้สูงอายุ
- ท่านที่มีโรคปอด โรคหัวใจ หรือหายใจลำบากอยู่แล้ว WHO เตือนว่าผู้ที่มีโรคระบบทางเดินหายใจต้องระวังการใช้หน้ากากชนิดกรองละเอียด เพราะเพิ่มแรงต้านในการหายใจ ให้ถามแพทย์ประจำตัวก่อนว่าหน้ากากแบบไหนเหมาะ ถ้าใส่แล้วหายใจไม่สะดวก แน่นหน้าอก เมื่อยล้า ปวดศีรษะ หรือคลื่นไส้ ให้ถอดออกและเข้าไปอยู่ในห้องปลอดฝุ่น ตามคำแนะนำของกรมอนามัย แต่ถ้าริมฝีปากหรือลิ้นเขียวคล้ำ หอบมาก หรือซึมลง ให้โทร 1669 ทันที ไม่ต้องรอดูหลังถอดหน้ากาก
- ท่านที่นอนติดเตียงตลอด การใส่หน้ากากทั้งวันไม่จำเป็นและไม่ปลอดภัย ให้ใช้ห้องปลอดฝุ่นเป็นด่านหลักแทน
- ท่านที่เจาะคอ ท่านหายใจผ่านท่อเจาะคอ ไม่ได้หายใจผ่านจมูกและปาก หน้ากากปิดจมูกจึงไม่ได้ช่วย และ ห้ามเอาหน้ากากหรือผ้าหนาปิดช่องเจาะคอเอง ให้ถามทีมโรงพยาบาลว่าควรใช้อุปกรณ์ป้องกันแบบไหน
- ใช้หน้ากากคนละอันกับคนอื่น และไม่ใช้ซ้ำจนหน้ากากเปียกชื้นหรือหลวม
วันที่ค่าฝุ่นสูงและท่านต้องไปโรงพยาบาลตามนัด ให้ปิดกระจกรถตลอดทาง ลดเวลารอนอกอาคาร และถามโรงพยาบาลก่อนว่าเลื่อนนัดได้หรือไม่ถ้าไม่ใช่เรื่องด่วน
6. ท่านที่เจาะคอหรือใช้ออกซิเจนที่บ้าน ช่วงฝุ่นสูงต้องดูแลอะไรเพิ่ม
คำตอบสั้นคือ ดูแลห้องให้สะอาดเป็นพิเศษ สังเกตเสมหะใกล้ชิดขึ้น และปรึกษาพยาบาลแทนการปรับอุปกรณ์เอง ทั้งเรื่องความชื้น เสมหะ และอัตราไหลของออกซิเจน
ท่านที่เจาะคอ
- จมูกเป็นด่านกรองและปรับความชื้นตามธรรมชาติ แต่อากาศที่เข้าทางท่อเจาะคอไม่ได้ผ่านด่านนี้ ห้องที่ท่านอยู่จึงยิ่งต้องสะอาด
- สังเกตเสมหะ ถ้าเสมหะมากขึ้น หรือเปลี่ยนสี ให้แจ้งพยาบาลภายในวันนั้น ถ้าเสมหะเหนียวข้นจนดูดออกยาก หรือท่านเริ่มหายใจแรงขึ้น ให้ติดต่อพยาบาลทันที และถ้าหายใจลำบาก ดูดไม่ออก หรือริมฝีปากเริ่มเขียวคล้ำ ให้โทร 1669
- เรื่องความชื้น ให้ถามทีมโรงพยาบาลว่าบ้านของท่านควรเพิ่มความชื้นวิธีไหน ไม่เปลี่ยนวิธีเองเพราะห้องแอร์แห้ง
- ผ้าคลุมคอ ใช้ได้ถ้าเป็นผ้าบางที่ทีมแนะนำ ไม่ปิดจนหายใจไม่สะดวก และไม่หนาจนมองไม่เห็นผิวรอบท่อ
รายละเอียดการดูแลรายวันอยู่ใน ดูแลผู้ป่วยเจาะคอที่บ้าน
ท่านที่ใช้เครื่องผลิตออกซิเจน
- ใช้ตามอัตราไหลและเวลาที่แพทย์สั่งเท่านั้น NHS ระบุว่าให้ใช้ออกซิเจนที่บ้านเฉพาะเมื่อแพทย์สั่ง และห้ามหยุดหรือเปลี่ยนอัตราไหลเอง ถ้ารู้สึกว่าท่านเหนื่อยขึ้นช่วงฝุ่นสูง ให้โทรหาแพทย์หรือพยาบาล ไม่เพิ่มเอง
- วางเครื่องในห้องปลอดฝุ่น ในที่โล่ง ไม่บังช่องลม และ ห้ามจุดธูป เทียน หรือยากันยุงแบบขดใกล้ผู้ใช้ออกซิเจนเด็ดขาด เพราะนอกจากเพิ่มฝุ่นแล้ว ยังเสี่ยงไฟไหม้
- ทำความสะอาดแผ่นกรองของเครื่องตามคู่มือ ช่วงฝุ่นสูงแผ่นกรองอาจสกปรกเร็วขึ้น
ปัญหาที่พบบ่อยจากการใช้เครื่องที่บ้าน เช่น เครื่องร้อน มีเสียงเตือน หรือสายพับ อยู่ใน ปัญหาที่พบบ่อยเมื่อใช้เครื่องผลิตออกซิเจนที่บ้าน
7. เครื่องผลิตออกซิเจนฟอกอากาศได้ไหม
ไม่ได้ เครื่องผลิตออกซิเจนดึงอากาศในห้องเข้าไป แยกไนโตรเจนออก แล้วส่งออกซิเจนเข้มข้นให้ท่านทางสายเสียบจมูกหรือหน้ากาก เป้าหมายคือเพิ่มออกซิเจนในเลือดของคนที่แพทย์ประเมินแล้วว่าขาด ไม่ได้ลดฝุ่น PM2.5 ในอากาศของทั้งห้อง แผ่นกรองที่ตัวเครื่องมีไว้ปกป้องตัวเครื่องเอง
ความเข้าใจผิดนี้อันตราย 2 ทาง ทางแรก ครอบครัวเปิดเครื่องให้ท่านที่ไม่ได้มีคำสั่งแพทย์ หรือเพิ่มอัตราไหลเองเพราะคิดว่าช่วยกันฝุ่น ซึ่งการได้ออกซิเจนมากหรือน้อยเกินไปไม่ปลอดภัย ทางที่สอง เมื่อคิดว่าเครื่องช่วยแล้ว ก็ไม่ได้จัดห้องปลอดฝุ่นหรือหาเครื่องฟอกอากาศจริง ท่านจึงยังได้รับฝุ่นเท่าเดิม
จำง่าย ๆ: เครื่องฟอกอากาศดูแล "อากาศในห้อง" เครื่องผลิตออกซิเจนดูแล "ออกซิเจนในเลือดของท่านตามคำสั่งแพทย์" สองเครื่องนี้ใช้แทนกันไม่ได้
8. อาการแบบไหนจากฝุ่น PM2.5 ที่ต้องพบแพทย์ แผนตัดสินใจ 3 ระดับ
Air4Thai ระบุอาการผิดปกติที่กลุ่มเสี่ยงควรสังเกต ได้แก่ ไอบ่อย หายใจลำบาก หายใจถี่ หายใจมีเสียงวี้ด แน่นหน้าอก เจ็บหน้าอก ใจสั่น คลื่นไส้ เมื่อยล้าผิดปกติ และวิงเวียนศีรษะ ให้ดูอาการที่หนักที่สุดของท่านแล้วทำตามระดับนั้น ถ้าไม่แน่ใจ ให้ถือว่าอยู่ในระดับที่สูงกว่าหนึ่งขั้น ท่านที่มีแผนรับมืออาการกำเริบจากแพทย์อยู่แล้ว เช่น ท่านที่เป็นหอบหืดหรือปอดอุดกั้นเรื้อรัง ให้ทำตามแผนนั้นก่อน
ไปโรงพยาบาลหรือโทร 1669 ทันที
- เจ็บหน้าอก หรือแน่นหน้าอกรุนแรง
- หอบจนพูดไม่เป็นประโยค หรือวัดออกซิเจนปลายนิ้วซ้ำแล้วได้ 92% หรือต่ำกว่า (ยกเว้นแพทย์กำหนดค่าเป้าหมายเฉพาะไว้)
- ริมฝีปาก ลิ้น หรือผิวซีดเขียวคล้ำ
- ซึมลงจนปลุกยาก หรือสับสนขึ้นมาใหม่
- ท่านที่เจาะคอหายใจลำบาก หรือท่อดูเหมือนตันจนดูดไม่ออก
วิธีเตรียมข้อมูลก่อนโทรอยู่ใน แผนรับมือเหตุฉุกเฉินและการโทร 1669 สำหรับบ้านที่มีผู้สูงอายุ
โทรปรึกษาพยาบาลภายในวันนี้
- ไอบ่อยขึ้น หายใจมีเสียงวี้ด หรือหายใจถี่ขึ้นจากปกติของท่าน แต่ยังพูดเป็นประโยคได้
- วัดออกซิเจนปลายนิ้วต่ำกว่า 94% แต่ยังไม่ถึง 92% ร่วมกับเหนื่อยขึ้น ให้ติดต่อแพทย์โดยเร็ว
- ต้องใช้ยาพ่นบรรเทาอาการบ่อยกว่าที่แพทย์บอกไว้
- เสมหะมากขึ้น เหนียวข้น หรือเปลี่ยนสี โดยเฉพาะท่านที่เจาะคอหรือติดเตียง
- เมื่อยล้าผิดปกติ นอนไม่หลับเพราะไอ หรือกินได้น้อยลงชัดเจน
กรมอนามัยแนะนำว่าถ้ามีอาการรุนแรงให้พบแพทย์ หรือใช้บริการคลินิกมลพิษหรือบริการปรึกษาแพทย์ทางไกลของกรมการแพทย์ได้ด้วย
ดูแลต่อที่บ้านได้ · เฝ้าดูใกล้ชิด
- ระคายคอ แสบตา หรือคัดจมูกเล็กน้อย ที่ดีขึ้นเมื่ออยู่ในห้องปลอดฝุ่น
- ไอเล็กน้อยโดยไม่เหนื่อย หายใจสบาย กินนอนได้ตามปกติ
ระดับนี้ให้ดูแลห้องปลอดฝุ่นต่อเนื่อง ดูค่าฝุ่นทุกวัน และสังเกตต่อ ถ้ามีวัดออกซิเจนปลายนิ้ว ให้วัดวันละครั้งสองครั้งตอนท่านพัก วิธีวัดให้แม่นอยู่ใน วิธีอ่านค่าเครื่องวัดออกซิเจนปลายนิ้วสำหรับผู้สูงอายุ ถ้าท่านมีไข้ ปวดเมื่อยตัว และไอร่วมด้วย อาจไม่ใช่แค่ฝุ่น ให้ดู ไข้หวัดใหญ่ในผู้สูงอายุ ดูแลที่บ้านอย่างไร
ข้อผิดพลาดที่ครอบครัวมักทำ
- เปิดหน้าต่างทั้งวันเพราะกลัวห้องอับ ในวันที่ค่าฝุ่นสูง ฝุ่นจะเข้ามาสะสมในห้องที่ท่านอยู่ทั้งวัน ให้เปิดระบายเฉพาะช่วงที่ค่าฝุ่นข้างนอกลดลง
- เปิดเครื่องผลิตออกซิเจนหรือเพิ่มอัตราไหลเพื่อ "กันฝุ่น" เครื่องนี้ไม่ได้ฟอกอากาศ และการใช้ออกซิเจนนอกคำสั่งแพทย์ไม่ปลอดภัย
- ซื้อเครื่องฟอกอากาศเล็กเกินห้อง แล้ววางในห้องที่ยังไม่ได้อุดรอยรั่ว ผลที่ได้จึงน้อยกว่าที่คาด
- จุดธูปหรือยากันยุงแบบขดในห้องท่าน เพิ่มฝุ่นในบ้าน และอันตรายมากถ้าท่านใช้ออกซิเจน
- กวาดพื้นด้วยไม้กวาด ทำให้ฝุ่นฟุ้งขึ้นมาอีก ให้ใช้ผ้าชุบน้ำบิดหมาดแทน
- ให้ท่านที่หายใจลำบากใส่หน้ากากกรองละเอียดนาน ๆ โดยไม่ถามแพทย์ อาจทำให้เหนื่อยขึ้น
เมื่อไรควรให้ทีมมืออาชีพช่วย
ครอบครัวส่วนใหญ่จัดห้องปลอดฝุ่นและดูค่าฝุ่นเองได้ แต่บางบ้านมีท่านที่เจาะคอ ใช้ออกซิเจน หรือมีโรคปอดที่กำเริบง่าย ช่วงฝุ่นสูงจึงต้องมีคนสังเกตการหายใจและเสมหะอย่างใกล้ชิด ทั้งนี้ บริการที่บ้านไม่ใช่ทางแทนการพบแพทย์หรือห้องฉุกเฉิน ถ้าอาการเข้าระดับโทร 1669 ให้โทรก่อนเสมอ
- พยาบาลวิชาชีพเยี่ยมบ้าน ประเมินการหายใจ ฟังปอด ดูเสมหะและท่อเจาะคอ ประเมินว่าการจัดห้องและอุปกรณ์เหมาะสมหรือไม่ และแนะนำว่าควรพบแพทย์เมื่อไร 1,800 บาทต่อครั้ง ดูรายละเอียดที่ พยาบาลถึงบ้าน
- นักบริบาล ดูแลประจำวันในห้องปลอดฝุ่น เช็ดทำความสะอาดห้องด้วยผ้าชุบน้ำ พลิกตัว วัดสัญญาณชีพ และจดอาการให้ครอบครัว กะ 12 ชั่วโมง 1,800 บาทต่อวัน หรือกะ 24 ชั่วโมงแบบอยู่ประจำ 1 ท่าน 2,500 บาทต่อวัน ขั้นต่ำ 3 วัน ถ้าท่านต้องดูดเสมหะหรือดูแลท่อเจาะคอ ทีมจัดนักบริบาลที่ผ่านการฝึกงานนั้น ทำงานภายใต้การกำกับของทีมพยาบาลวิชาชีพ ราคาเท่านักบริบาลทั่วไป แต่ถ้าช่วงฝุ่นสูงท่านเริ่มมีอาการทางเดินหายใจกำเริบหรือเสมหะมากผิดปกติ ควรให้พยาบาลวิชาชีพเข้าประเมินก่อน
- เครื่องผลิตออกซิเจน (เฉพาะท่านที่แพทย์สั่งใช้ออกซิเจนที่บ้าน) มีให้เช่าและจำหน่าย รุ่น 5 ลิตร เช่า 2,500 บาทต่อเดือน มัดจำ 8,000 บาท จัดส่งในกรุงเทพฯ และปริมณฑล ดูที่ หน้าเช่าอุปกรณ์
คำถามที่พบบ่อย
ฝุ่น PM2.5 ค่าเท่าไรอันตรายต่อผู้สูงอายุ
ค่ามาตรฐานของไทยคือ PM2.5 เฉลี่ย 24 ชั่วโมงไม่เกิน 37.5 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร เกินกว่านี้เป็นสีส้มและแดงบน Air4Thai แต่ผู้สูงอายุจัดเป็นกลุ่มเสี่ยง ตั้งแต่สีเหลือง (25.1–37.5) ก็ควรใส่หน้ากากเมื่อออกนอกอาคาร ลดกิจกรรมกลางแจ้ง และสังเกตอาการ
ผู้ป่วยติดเตียงไม่ได้ออกจากบ้าน ยังได้รับฝุ่น PM2.5 ไหม
ได้รับ เพราะฝุ่นลอดเข้ามาทางประตูหน้าต่างและรอยรั่ว และยังมีฝุ่นจากในบ้าน เช่น ธูป ยากันยุง ควันบุหรี่ และการทำอาหาร การจัดห้องนอนของท่านให้เป็นห้องปลอดฝุ่นจึงสำคัญที่สุดสำหรับท่านที่ติดเตียง
จัดห้องปลอดฝุ่นเองที่บ้านทำอย่างไร
เลือกห้องที่ท่านอยู่มากที่สุดและมีช่องเปิดน้อย ปิดประตูหน้าต่าง อุดรอยรั่วด้วยเทปกาวหรือผ้า ใช้เครื่องฟอกอากาศที่ขนาดพอดีห้อง เช็ดถูด้วยผ้าชุบน้ำ ถอดรองเท้าก่อนเข้าห้อง และงดธูปหรือควันในบ้าน
เครื่องฟอกอากาศสำหรับผู้สูงอายุ ควรเลือกแบบไหน
เลือกจากค่า CADR ที่พอสำหรับขนาดห้อง กรมอนามัยแนะนำให้มากกว่า 3 เท่าของปริมาตรห้อง (กว้าง × ยาว × สูง) หรือเทียบกับขนาดห้องบนกล่อง แบบที่ใช้แผ่นกรอง HEPA และเลี่ยงเครื่องที่ตั้งใจปล่อยโอโซน วางในห้องที่ท่านอยู่ ไม่ชิดผ้าม่าน และเปลี่ยนไส้กรองตามคู่มือ
ผู้สูงอายุใส่หน้ากาก N95 ได้ไหม
ใส่ได้เมื่อจำเป็นต้องออกนอกบ้านในวันที่ค่าฝุ่นสูง และควรพอดีกับใบหน้า แต่ท่านที่มีโรคปอด โรคหัวใจ หรือหายใจลำบากอยู่แล้ว ควรถามแพทย์ก่อน เพราะหน้ากากกรองละเอียดเพิ่มแรงต้านในการหายใจ และอาจเลือกหน้ากากอนามัยแทนได้ ถ้าใส่แล้วอึดอัดหรือเวียนศีรษะให้ถอดและพักในห้องปลอดฝุ่น ถ้าริมฝีปากเขียวคล้ำหรือหอบมาก โทร 1669
เครื่องผลิตออกซิเจนช่วยฟอกอากาศหรือกันฝุ่น PM2.5 ได้ไหม
ไม่ได้ เครื่องผลิตออกซิเจนดึงอากาศในห้องมาแยกเอาออกซิเจนส่งให้ท่านตามที่แพทย์สั่ง ไม่ได้ลดฝุ่นในห้อง ห้ามเปิดหรือเพิ่มอัตราไหลเองเพราะฝุ่นเยอะ ถ้าห่วงอาการช่วงฝุ่นสูงให้โทรหาแพทย์หรือพยาบาล
ปรึกษาทีม KIN HomeCare
ถ้าคุณพ่อคุณแม่เริ่มไอหรือเหนื่อยมากขึ้นในช่วงฝุ่นสูง โดยเฉพาะท่านที่เจาะคอ ใช้ออกซิเจน หรือมีโรคปอด และครอบครัวไม่แน่ใจว่าห้องและอุปกรณ์ที่บ้านจัดถูกหรือยัง โทรมาเล่าอาการได้ เจ้าหน้าที่จะประสานทีมพยาบาลเพื่อแนะนำว่าควรเริ่มจากบริการแบบไหน การปรึกษาทางโทรศัพท์ใช้แทนการตรวจโดยแพทย์ไม่ได้
- พยาบาลเยี่ยมบ้าน นักบริบาล และเช่าอุปกรณ์ โทร 061-881-9399
- LINE @KINHOMECARE ส่งรูปมุมห้องหรือคลิปสั้น ๆ ตอนท่านหายใจมาให้ทีมดูประกอบได้
- ปรึกษาฟรี ทีมช่วยประเมินว่าควรใช้บริการแบบไหน ต่างจังหวัดสอบถามก่อนว่าพื้นที่ของท่านจัดทีมได้หรือไม่
ข้อมูลนี้เพื่อความรู้ทั่วไปสำหรับครอบครัว ไม่ใช้แทนคำแนะนำของแพทย์ที่ดูแลคุณพ่อคุณแม่
เขียนโดย พว.อรฤทัย บุญตวง (ว.5311192883) · ตรวจทานโดย พญ.กมลฉัตร โชคถนอมทรัพย์ (ว.40854) · ราคาอ้างอิงเดือนตุลาคม พ.ศ. 2569 โปรดยืนยันกับเจ้าหน้าที่ก่อนใช้บริการ
